Use it or lose it

 

"Già" - vẽ bởi một người bạn ít nói, dễ thương và 

đòi giấu diếm tên tuổi mặc dù đã ký rõ tên mình trên đó 😉

Có một khoảnh khắc rất phổ biến, đại loại như này: 

Bạn nhìn thấy 

Một người lớn tuổi loay hoay với cái nút áo 

Một đứa bé vật lộn cột hai dây giày 

Một người bệnh khập khiểng bước qua bệ cửa 

và gần như ngay lập tức, bạn nhào tới giúp.

Đây là khoảnh khắc mà hầu hết chúng ta nghĩ mình đang làm điều đúng.

Nhưng có bao giờ, bạn thử đứng lại

giữ tay mình ở yên một chỗ,

và chỉ quan sát, 

với một câu hỏi rất khác:

“Người này… vẫn còn tự làm được gì?”

Nghe thì giống nhau, nhưng thật ra là hai thế giới khác nhau.

Một bên là chăm sóc bằng cách lấp đầy thiếu hụt.

Một bên là chăm sóc bằng cách giữ lại những gì chưa mất.

Hai thế giới này hiếm khi va vào nhau

Và thường, chúng ta chọn nhầm mà không biết. 

Trước khi học nghề điều dưỡng, tui từng nghĩ rằng một bản kế hoạch chăm sóc sẽ bao gồm nhiều thuật ngữ y khoa, thuốc men, chỉ số, chẩn đoán và mô tả những gì khách hàng cần giúp đỡ. 

Nhưng không phải vậy đâu. 

Trong đó ghi toàn là:

- thích uống trà vào buổi chiều 

- từng hát trong dàn hợp xướng của nhà thờ 

- không thích người khác chạm vào đồ đạc trong bếp 

- có thể tự cài nút áo 

- có thể tự xoay người khi nằm

- chịu nói chuyện dễ hơn nếu ai đó ngồi xuống từ bên trái 

Những chi tiết nhỏ xíu, nhưng lại là cách để tôn trọng một người, giúp họ không bị tan ra thành “một cái tên trong hồ sơ". 

Trong một buổi chia sẻ với giảng viên gần đây, tui được nhắc lại thế này:

“Nếu em điều trị, em sẽ thấy bệnh.

Nếu em chăm sóc, em sẽ thấy con người.”

Trong tiếng Phần Lan, hai điều đó có hai từ khác nhau chỉ rõ ý nghĩa của nó:

hoito (điều trị) và hoiva (chăm sóc).

Và tụi tui được dạy là phải luôn nhớ… mình đang hướng về cái sau.

Điều thú vị nhất với tui là:

Hệ thống chăm sóc này tại Phần Lan không cố gắng đưa người cao tuổi đến nơi “tốt hơn” với đầy đủ máy móc hiện đại hoặc một "căn nhà chung" dành dưỡng lão. 

Hệ thống cố gắng giữ mỗi người ở lại chính nơi họ đã quen sống.

Một căn bếp mà họ có thể nhắm mắt vẫn biết cái muỗng nằm ở đâu.

Một chiếc ghế mà lưng họ đã in vừa theo năm tháng.

Một ô cửa sổ nơi ánh sáng mùa xuân rớt xuống đúng một góc quen thuộc. Rồi họ như bừng tỉnh nói: kevät tulee (Mùa xuân đến rồi!). 

 

Chăm sóc, trong trường hợp này, không phải là thay đổi môi trường.

Mà là mang sự hỗ trợ đến đúng nơi họ đang sống. Nhẹ nhàng với ít xáo trộn nhất. 

Và nhiệm vụ của người chăm sóc không phải là kéo người đó về phía “phụ thuộc”, mà là giữ họ ở lại càng lâu càng tốt trong vùng “còn tự làm được”.

Khi làm việc trong môi trường này, người điều dưỡng học cách quan sát nhiều hơn là can thiệp.

Họ thực hành cách đặt câu hỏi đơn giản, 

nhưng cũng thực hành cách im lặng hiện diện.

Họ học rằng giúp đỡ quá nhiều cũng có thể là một dạng làm hại. 

Giống như khi bạn mở cửa sổ giúp ai đó,

rồi nhận ra họ sẽ không còn nhớ cảm giác tự tay xoay cái chốt nữa.

Vì mỗi hành động bị lấy đi hôm nay có thể là một khả năng mất đi vĩnh viễn ngày mai.

Use it or lose it. Càng không dùng, thì chức năng càng mai một.

Nếu bạn đặt một người cao tuổi ở Phần Lan và một người cao tuổi ở Việt Nam cạnh nhau,

bạn sẽ thấy họ giống nhau ở một điểm rất con người:

Không ai muốn trở thành gánh nặng.

Nhưng cách hai xã hội trả lời điều đó… lại rất khác.

Ở Phần Lan, hệ thống đứng ra gánh phần lớn trách nhiệm.

Nhà nước xây một mạng lưới đủ rộng để khi một người bắt đầu yếu đi, họ không rơi xuống.

Hệ thống này không phụ thuộc vào gói bảo hiểm đã mua, khả năng tài chính hay đóng góp của gia đình.

Một y tá có thể bước vào nhà họ.

Một kế hoạch chăm sóc được viết ra.

Cả một hệ thống âm thầm vận hành phía sau mà không phát ra tiếng động.

Gia đình vẫn có mặt, nhưng không phải là trụ cột duy nhất.

Còn ở Việt Nam,

hệ thống đó… tồn tại ít hơn nhiều.

Và vì thế, gia đình trở thành hệ thống.

Ở Việt Nam, chăm sóc người già không bắt đầu từ một chính sách.

Nó bắt đầu từ một cơ chế truyền đời:

“Con cái phải lo cho ba mẹ.”

Nếu ở Phần Lan, một người điều dưỡng học cách không làm thay,

thì ở Việt Nam, người thân thường làm điều ngược lại.

Làm giúp.

Làm nhanh.

Làm cho xong.

Vì thương.

 

Ở Phần Lan, người ta sợ lấy mất đi sự độc lập của người già.

Ở Việt Nam, người ta sợ người già phải vất vả.

Hai nỗi sợ khác nhau.

Dẫn đến hai cách chăm sóc khác nhau.

Có một hình ảnh rất rõ nét:

Ở Phần Lan, một cụ già có thể loay hoay tự mặc áo trong mươi mười lăm phút,

và người điều dưỡng sẽ đứng đó chờ.

Ở Việt Nam, có thể chưa tới 10 giây,

đã có con cháu bước tới:

“Để con làm giúp cho nhanh.”

Không nên bàn luận ai đúng hơn.

Mà cần hiểu bối cảnh khác nhau.

Ở Việt Nam:

Gia đình gắn kết chặt

Không gian sống của ba thế hệ thường chung một mái nhà 

Hệ thống dịch vụ chăm sóc tại nhà chưa phổ biến

Và quan trọng nhất: tình cảm đi trước cấu trúc

Ở Phần Lan:

Cá nhân độc lập hơn

Nhiều người sống một mình

Hệ thống dịch vụ thay thế một phần vai trò gia đình

Và: cấu trúc được thiết kế để bảo vệ cá nhân

Điều quan trọng là, 

Dù ở đâu,

khi một người bắt đầu yếu đi,

điều họ cần không chỉ là thuốc,

không chỉ là hỗ trợ.

Mà là cảm giác này:

“Tôi vẫn có giá trị.”

Ở Việt Nam, cảm giác đó thường đến từ gia đình.

Ở Phần Lan, nó được bảo vệ bởi cả một hệ thống.

Ở Việt Nam, người già được giữ lại trong cuộc đời

bằng tình thương của con cháu.

Ở Phần Lan, họ được giữ lại

bằng một hệ thống được thiết kế để không ai bị bỏ rơi.

Và rồi, sau tất cả những khác biệt về hệ thống, văn hóa, hay cách chăm sóc

điều còn lại không phải là phương pháp.

Mà là khoảnh khắc một con người vẫn được phép sống cuộc đời của mình theo cách họ tự quyết.  

"Nếu con thương một con chim và muốn giúp nó, con không thể bay thay nó. Nếu con bay thay nó, đôi cánh nó sẽ teo đi. Đó không phải là lòng bi mẫn (Karuna), đó là sự thiếu trí tuệ (Paññā)."

"Đừng đợi đến khi không cài được nút áo mới thấy mình vô dụng. Cũng đừng vì cài được nút áo mà thấy mình có giá trị. Giá trị thật sự là khi tâm ở trạng thái tĩnh lặng (Samādhi), dù thân này đang tan rã theo quy luật của Vô thường (Anicca)."

"Dù là hệ thống chăm sóc hoàn hảo ở Bắc Âu hay tình thương ấm áp ở Việt Nam, tất cả đều đang đối diện với Già và Chết. Đó là bản chất tự nhiên."

(từ một người thầy ẩn danh)

Bài viết này thuộc mục "Chuyện nghề y tá".

Kết nối cùng Xanh Cam Tím:

Để không bỏ lỡ những bài viết mới, mời bạn: 

Đăng ký nhận tin từ Xanh Cam Tím.