University in a box

Tui vừa xem một video hướng dẫn cách dùng AI để trở thành một người "dangerously self-educated".

Nghe rất hấp dẫn.

Ở tuổi này, bất cứ thứ gì hứa hẹn giúp tui trở nên dangerously một cái gì đó mà không liên quan đến cholesterol hoặc tuyến giáp đều đáng để xem.

Sandeep Swadia đưa ra một mô hình gọi là University in a Box. (link video trong phần bình luận).

Thay vì đi học theo cách truyền thống, bạn dùng AI để tạo ra cả một trường đại học riêng cho mình. 

AI làm cố vấn. 

AI làm thủ thư thư viện. 

AI làm gia sư. 

AI làm biên tập viên. 

Cuối cùng, AI làm cả roommate.

Tui dừng ở đây một chút.

Roommate?

Tui từng đi học ở Pháp thời đại học. Theo trí nhớ của tui, nhiệm vụ chính của một roommate không phải là giúp bạn kết nối kiến thức liên ngành. 

Nhiệm vụ của roommate là khiến bạn phát hiện ra trên đời có những người để một cái nồi đầy dầu mỡ trong bồn rửa ba ngày mà vẫn sống một cuộc đời hoàn toàn thanh thản.

Nhưng thôi. 

AI rõ ràng là một roommate được nâng cấp. 

Nó không ăn đồ ăn của bạn. 

Không chiếm toilet buổi sáng hơn cả tiếng. 

Không đưa người yêu về phòng lúc 2 giờ sáng.

Khi tui hỏi AI:

"Tui có nên thay đổi khẩu phần ăn để tăng protein và chất xơ?"

Nó không nói "Không rảnh"

Nó nói "Absolutely."

AI luôn rất hào hứng về tui. 

Đây vừa là sức mạnh lớn nhất, 

vừa là điều đáng ngờ nhất ở nó.

Phải nói ngay, tui cực kỳ thích ý tưởng University in a Box. 

Tui đang học một nghề mới, bằng một ngôn ngữ mới, trong một đất nước mới, ở tuổi mà não tui đôi khi đã cầm cái muỗng trên tay rồi thì lại không nhớ nổi mình tính ăn cái gì. 

Một trong những ý hay nhất của mô hình này: 

AI không chỉ dạy, nó hỏi. Bạn muốn đi đâu? Bạn đang ở đâu? Bạn thiếu gì? Cái gì bỏ qua được lúc này?

Đây là cách học rất văn minh. 

Thậm chí hơi cảm động. Vì phần lớn nền giáo dục tui từng trải qua không quan tâm lắm đến câu hỏi "bạn đang ở đâu". Nó chỉ thông báo: 

"Lớp đang ở đây. Cố mà theo."

Tui từng ngồi trong những lớp vài trăm người. 

Có người hiểu nhanh hơn. 

Có người chậm hơn. 

Có người đặt câu hỏi khiến cả lớp mất mười bảy phút lạc đề mà không ai đủ can đảm ngăn lại. 

Giáo viên vẫn phải tiếp tục. 

Chương trình vẫn phải tiếp tục. 

Không ai dừng cả hệ thống lại chỉ vì riêng tui chưa hiểu.

AI thì có thể. 

Tui hỏi cùng một câu năm lần, nó không thở dài. 

Tui yêu cầu: "Giải thích lại cho tui như cho một đứa mười hai tuổi". Nó giải thích. 

"Bây giờ như cho người lớn nhưng tiếng Phần bập bẹ". Nó giải thích. 

"Cho ví dụ." 

"Ví dụ khác." 

Nó vẫn cho.

Một giáo viên bằng xương bằng thịt đến đây có lẽ đã thở dài và cân nhắc bỏ nghề.

AI thì chỉ: "Of course!" 

Thật khó cạnh tranh với một sinh vật không có hệ thần kinh và trái tim.

Đây là lúc câu chuyện này bắt đầu nghe quen.

Tui từng viết một bài khác, về AI và tình yêu. 

Trong đó tui băn khoăn: AI companion hấp dẫn không phải vì nó thông minh hơn con người, mà vì nó ít ma sát hơn con người. 

Nó luôn ở đó. Luôn chú ý. 

Không có tuổi thơ chưa giải quyết. 

Không có người yêu cũ. 

Không đang nói chuyện sâu sắc với bạn thì đột nhiên nhớ ra nhà hết nước rửa chén.

Giờ AI mang dùng lời hứa đó vào giáo dục. 

Tui sẽ học theo tốc độ của bạn. 

Tui sẽ tìm đúng sách. 

Tui sẽ chỉ đúng chỗ bạn chưa hiểu. 

Tui sẽ thiết kế con đường ngắn nhất từ con người hiện tại đến con người bạn muốn trở thành.

Nghe tuyệt vời.

Rồi tui chợt nghĩ: nếu con đường ngắn nhất không phải lúc nào cũng là con đường “giáo dục” mình nhiều nhất thì sao?

Một phần khác thú vị của mô hình “University in a box” gọi là Cut List, tức là xác định những gì bạn không cần học lúc này, để tránh quá tải. 

Tui cực kỳ thích Cut List. 

Tui muốn áp dụng nó cho toàn bộ cuộc đời mình

Những người không cần gặp

Những cuộc tranh luận không cần thắng 

Những sai lầm không cần mất thời gian đi qua để rút ra bài học

Những cơn giãy giụa không cần mất sức vì kết quả như cũ 

Những quyết định mà lúc 3 giờ sáng não tui quyết định đem ra xét xử lại

Và …những cái quần jean không còn cần cố mặc vừa.

Cut

Nhưng sau đó, tui nghĩ. 

Để biết thứ gì không cần biết, đôi khi tui phải biết khá nhiều rồi. 

Một người mới bắt đầu thứ gì đó có một đặc điểm rất đáng yêu: họ… không biết mình không biết cái gì.

AI thì nhã nhặn hỏi: "Bạn muốn bỏ qua phần nào?"

Trường đời đôi khi trả lời thay: "Chưa bỏ gì hết. Học cái này đi."

Cực kỳ khó chịu. Nhưng có thể nó có lý.

Có những thứ tui muốn học. Và có những thứ tui phải học. 

Hai danh sách này không hoàn toàn trùng nhau.

Tui thích những gì liên quan trực tiếp đến con người

Tâm lý

Giao tiếp

Chăm sóc

Phân tích khẩu phần dinh dưỡng

Thực hiện động tác sơ cấp cứu

Cách trấn an một người đang sợ 

Nhắc ai đó uống thuốc

Ngồi im lặng bên cạnh họ vì họ đang cần tui như thế là đủ.

Rồi có những thứ tui đặc biệt không thích học 

Tên và số xương 

Tên và số cơ 

Các phản ứng hóa học của thuốc 

Nếu được tự thiết kế curriculum hòan toàn

Tui sẽ bỏ bớt chúng 

Rất tiếc

Cơ thể người đã tồn tại trước personalized learning. 

Nó không quan tâm đến learning style của tui.

Và đây là điều trường học đôi khi làm tốt hơn một hệ thống được thiết kế hoàn toàn quanh tui: nó không hỏi tui muốn trở thành ai ở mọi bước.

Có lúc nó chỉ đơn giản bắt tui gặp một thứ mình chưa biết là cần gặp. 

Một môn học. 

Một câu hỏi ngớ ngẩn của người ngồi bên cạnh. 

Một Pekka xa xôi sau cánh cửa màu vàng. 

Một sai lầm. 

Một câu nói khiến mình về nhà vẫn còn nghĩ.

Không thứ nào nằm trong learning objective ban đầu. 

Nhưng vài năm sau, có khi đó lại là thứ còn sót lại.

Tui bắt đầu nghĩ về chuyện này vì tiếng Pháp.

Khoảng ba mươi năm trước, tui vào lớp song ngữ Pháp tại Việt Nam. 

Nếu lúc đó có một AI advisor ngồi trước mặt hỏi "Destination của bạn là gì?", tui không biết mình sẽ trả lời thế nào. 

Có lẽ là “dạ con muốn học phòng máy lạnh của lớp song ngữ”

Hoặc  

Đi du học. 

Nghe nhạc tình Pháp. 

Nói chuyện với những anh chàng tóc xoăn người Pháp. 

Những câu trả lời hợp lý mà.

Tui chắc chắn sẽ không nói: "Ba mươi năm nữa, tui muốn chuyển đến Phần Lan, học một nghề chăm sóc bằng tiếng Phần, rồi dùng tiếng Pháp để xin việc ở một trường mầm non đang thiếu hụt y tá biết tiếng Pháp trầm trọng, để nhận một hợp đồng lao động ảnh hưởng đến tương lai lâu dài của con gái tui ở Bắc Âu."

Không ai thiết kế curriculum kiểu đó. 

Ngay cả AI cũng sẽ hỏi: "Are you sure?"

Không. Tui không sure. 

Lúc đó tui còn không biết Tampere tồn tại.

Đây là điều kỳ lạ về đời người: nó giữ lại những môn học cũ, rất lâu, rồi một ngày lôi ra khỏi kho.

"Còn nhớ cái này không?"

Không.

"Tốt. Bây giờ cần dùng nè."

Tiếng Pháp. 

Một cuốn sách đọc năm hai mươi bảy tuổi. 

Một lần thất bại. 

Một người từng làm mình đau. 

Một câu chồng từng nói mà lúc đó mình thấy rất phiền. 

Không thứ nào biến mất hẳn. 

Cuộc đời có một hệ thống lưu trữ rất lộn xộn nhưng đáng kinh ngạc. 

Nó không đặt tên folder tử tế từ đầu.

Và đây là lúc tui bắt đầu nghi ngờ ý tưởng tối ưu hóa giáo dục. 

Không phải vì nó sai. 

Mà vì nó quá đúng.

AI có thể giúp mình đi nhanh hơn tới nơi mình đã biết mình muốn tới. Đây là một năng lực phi thường. 

Nhưng rất nhiều thay đổi lớn trong đời tui lại đến từ việc tui đi tới những nơi mình không biết mình muốn tới.

Đó là hai loại giáo dục khác nhau. 

Một loại giúp bạn đạt destination. 

Một loại thay đổi destination.

Khi mười tám tuổi, tui nghĩ giáo dục là tích lũy kiến thức. 

Sau đó tui nghĩ nó là học cách tư duy độc lập. 

Bây giờ tui bắt đầu nghĩ có một tầng khác: giáo dục là khả năng nhìn thế giới đang là, thay vì liên tục yêu cầu nó là thứ gì đó vừa với mình, được thiết kế riêng cho mình.

Một người nói chậm tới mức mình muốn ngủ gục. 

Một cuốn sách chống lại quan điểm vững vàng của mình. 

Một ngôn ngữ không chịu tuân theo logic mình quen. 

Một người thuyết phục đầy trí tuệ cho mình từ bỏ món ăn độc hại mà mình yêu thích 

Tất cả đều là ma sát.

AI rất giỏi giảm ma sát. 

Con người cũng dành phần lớn lịch sử để làm việc đó 

Bánh xe

Thang máy

Google Maps

Robot hút bụi. 

Không ai muốn quay lại giặt đồ dưới sông chỉ để phát triển trí tuệ. 

Tui hoàn toàn ủng hộ giảm ma sát, nhất là máy rửa chén.

Nhưng có lẽ có một số loại ma sát không phải lỗi của hệ thống. 

Chúng là một phần của hệ thống.

Đây cũng là điều làm tui dè chừng trước một thế giới ngày càng personalized. 

Playlist dành riêng cho tui. 

Tin tức và quảng cáo dành riêng cho tui. 

AI tutor, AI curriculum, tất cả dành riêng cho tui. 

Mọi thứ ngày càng hiểu tui, phản chiếu tui, điều chỉnh theo tui.

Chúng ta sẽ trở thành người học giỏi hơn nhờ AI. 

Nhưng tui tự hỏi: ai sẽ tiếp tục giới thiệu cho chúng ta những thứ không giống chúng ta? 

Ai sẽ bắt tui đọc cuốn sách tui không bao giờ tự chọn? 

Ai sẽ nói "Em cần một bữa ăn dinh dưỡng, chứ không phải một bữa ăn ngon miệng độc hại"? 

Ai sẽ ghép tui với một người hoàn toàn không hợp, vào cùng một nhóm, rồi bảo: "Thứ 6 nộp bài nhóm"?

Một thế giới quá vừa vặn với "tôi", và né tránh cái mình không thích, tâm sẽ học được gì từ đó?

Cái phần trong "tôi" luôn muốn thế giới vừa ý mình sẽ lớn lên thành thứ gì?

Cuộc đời hiếm khi lịch sự 

Nó đưa cho bạn một đứa con. 

Một cuộc hôn nhân. 

Một đất nước mới. 

Một công việc lạ hoắc. 

Một cơ thể già đi. 

Một người bạn xuất hiện trở lại. 

Một người khác rời đi.

Rồi nó nói: "Nào. Học đi."

Không syllabus. Không learning objectives. Không Cut List. 

Và đặc biệt, không có nút Regenerate response.

Điều đó không có nghĩa tui sẽ thôi dùng AI để học. 

Hoàn toàn ngược lại. 

Tui sẽ dùng nó rất nhiều. 

Bắt nó giải thích, kiểm tra, phản biện, tìm sách, sửa bài, hỏi tui những câu khó, bắt tui chứng minh rằng tui thật sự hiểu chứ không chỉ gật đầu rất thông minh trước màn hình.

Nếu có thể xây một trường đại học trong laptop, tui muốn một cái. 

Ở tuổi này, tui không có nhu cầu lãng mạn hóa sự bất tiện. 

Cho tui cái tutor 24/7. Cảm ơn.

Tui vẫn sẽ có curriculum 

Vẫn có destination 

Vẫn có Cut List.

Biết cái gì mình cần học từ thế gian và bỏ qua những thứ khác.

Đặc biệt khi tui đã hiểu thời gian của mình không phải tài nguyên vô hạn. 

Chỉ có một thứ đã thay đổi từ lâu.

Tui không còn nhầm curriculum với con đường. 

Curriculum là quy ước

Nó hữu ích như một loại ngoại ngữ chung để dễ giao tiếp 

Nhưng cuộc đời không tuân theo quy ước.

Tui không chọn được mọi thứ xảy đến trong cuộc đời 

Nhưng tui có thể nhìn xem tâm mình làm gì với nó 

Đoạn đó phải tự đi 

Và cho đến bây giờ, tui chưa thấy AI phiên bản nào đi dùm được. 

Ba mươi năm trước, tui học tiếng Pháp. Bây giờ tui học tiếng Phần. 

Có thể ba mươi năm nữa, nếu còn đủ minh mẫn, tui sẽ phát hiện ra tại sao mình phải học cả hai.

Hoặc không. 

Không phải mọi thứ đều cần payoff. 

Có những thứ chỉ đi cùng mình một đoạn. 

Có những thứ nằm im hai mươi năm rồi quay lại gõ cửa. 

Có những thứ mình học rất chăm chỉ rồi quên sạch. 

Có những thứ mình không hề định học, lại trở thành một phần của mình.

Có lẽ một nền giáo dục tốt không chỉ giúp chúng ta học đúng thứ. 

Nó còn giúp chúng ta đủ rộng để chứa những thứ chưa biết dùng vào đâu.

AI hỏi tui: "Bạn muốn học gì tiếp theo?"

Tui rất thích câu hỏi này. 

Nó tử tế. 

Hiệu quả. 

Tôn trọng thời gian của tui. 

Có lẽ tối nay tui sẽ ngồi xuống, mở laptop, rồi trả lời nó.

Nhưng trước đó, tui muốn ghi lại một điều: phần lớn những thứ quan trọng nhất tui từng học trong đời đều đến từ những môn mà tui không nhớ mình đã đăng ký.

Cuộc đời tự đăng ký dùm. 

Không hỏi baseline. 

Không hỏi destination. 

Không cho Cut List. 

Và thường xuyên xếp lịch vào những ngày cực kỳ bất tiện.

Rồi một buổi chiều nào đó, 

Tui đang sấy tóc, 

Hoặc đi bộ về nhà, lướt qua Kaisuli thong thả, không vào ăn cái món yêu thích mà độc hại

Nói chuyện với con gái khi đi qua cây cầu mới 

Hay lúc tui chào Amina bằng tiếng Pháp trên đất Phần Lan 

Tui chợt hiểu bài.

Thường lúc ấy khóa học đã kết thúc từ lâu.

Không còn giáo viên.

Không còn lớp học.

Không ai đứng đó để chấm điểm.

Chỉ có tui, 

lớn hơn một chút, 

đứng giữa cuộc đời mình 

và cuối cùng hiểu ra tại sao ngày ấy mình phải học chuyện đó.

Rồi cuộc đời, vốn không đặc biệt kiên nhẫn với những học sinh hiểu bài chậm chạp, đã lật sang chương khác.