Mẹ ơi, hôm qua con lại đi học lớp 8

 

Mẹ ơi,

Hôm qua con lại đi học lớp tám.

Con viết cho mẹ từ một xứ sở của bông tuyết.

Tuyết chưa rơi.

Mùa đông đang đến từ từ, có lẽ trước khi mẹ kịp cất mấy cái quạt máy vào tủ.

Ở đây vẫn còn mùa thu.

Mẹ biết rồi đó.

Mùa con thích nhất.

Ba ngày nay trời mưa.

Lá vàng rụng đầy đường. 

Người ta đi qua đi lại, giẫm chúng thành một thứ cháo màu nâu dính dưới đế giày.

Con cũng giẫm lên đó mỗi sáng.

Ở tuổi này, tóc con đã có nhiều sợi bạc.

Các khớp ngón tay đôi khi nhức lúc trời đổi.

Vậy mà hôm qua con lại đứng giữa một đám trẻ mười ba, mười bốn tuổi.

Con của con cũng trạc tuổi chúng.

Sáng nay chắc nó vẫn còn ngủ nướng. 

Mười bốn tuổi là một tuổi kỳ lạ.

Mắt bắt đầu biết nhìn một người lâu hơn bình thường.

Tóc bỗng trở thành một vấn đề nghiêm trọng.

Cơ thể giống một căn nhà vừa xây thêm tầng.

Người sống bên trong chưa quét sơn hết các phòng. 

Trước khi đưa đám trẻ, thầy cô khác, Lily và con vào rừng, Jenni không nói về cây.

Cũng không nói về động vật.

Cô đặt cho tụi con chọn những mảnh giấy nhỏ.

Trên mỗi mảnh là một trạng thái.

Rauhallinen.

Bình yên.

Utelias.

Tò mò.

Jännittynyt.

Hồi hộp.

Mỗi người chọn hai mảnh giống với mình nhất lúc ấy.

Con thấy chuyện này lạ.

Một ngày học về thiên nhiên lại bắt đầu bằng câu hỏi:

Bây giờ trong lòng mình đang thế nào?

Con cầm hai mảnh giấy của mình.

Rồi chúng con mới đi.

Có lẽ ở xứ này, người ta bước vào rừng như vậy.

Trước tiên nhìn vào trong một chút.

Sau đó mới nhìn ra ngoài.

Tiếng Phần Lan dài lắm mẹ.

Có những từ con nhìn thấy lần đầu và nghĩ chắc người ta đã vô tình dán ba từ vào nhau.

Nhưng lạ là khi nói với trẻ con, họ lại dùng những câu rất ngắn.

Nhìn đây.

Mang giày vào.

Mặc áo khoác.

Đi theo cô.

Không sao đâu.

Khác với những gì ông bà dạy con và mẹ.

Nói như vậy là nói trỏng. 

Bây giờ con thích những câu ngắn, thẳng tưng như vậy.

Chúng không cố làm nhiều việc cùng lúc. 

Jenni phát cho con và bọn trẻ một tờ giấy với câu hỏi bự đầu tiên

“Nếu được chọn một siêu năng lực, em muốn bay hay nói chuyện với động vật?”

 

Từ những câu hỏi như vậy, tụi con tự lựa chọn trả lời tiếp theo mũi tên. 

Kết quả, mỗi đứa cuối cùng nhận được một màu ở dòng cuối cùng.

Có đứa thích hành động khi thấy điều gì đó không công bằng. Màu xanh đậm 

Có đứa giỏi quan sát các loài. Màu đỏ 

Có đứa thích công nghệ. Màu xanh lá 

Có đứa giỏi nói chuyện và kết nối mọi người. Màu xanh da trời 

Jenni ghép những đứa khác màu lại với nhau.

Rồi cô nói:

Te täydennätte toisianne.

Các em bổ sung cho nhau.

Một nhóm không cần những người giống nhau.

Và không ai phải giỏi tất cả mọi thứ.

Con ngồi nghe câu ấy.

Không hiểu sao lại nhớ hồi nhỏ.

Mẹ có nhớ không?

Thời tụi con đi học, người lớn thường hỏi:

Mấy điểm?

Đứng thứ mấy?

Sao không được như bạn kia?

Thế giới của trẻ con hồi ấy có một cái thước rất dài.

Đứa này đứng trước.

Đứa kia đứng sau.

Tụi con nhìn điểm của nhau.

Nhìn cánh diều của nhau.

Nhìn chiếc xe đạp của nhau.

Có khi thương nhau lắm.

Mà cũng muốn chạy nhanh hơn nhau.

Con không nghĩ những người lớn hồi ấy muốn làm tụi con đau.

Có lẽ họ cũng đang sống trong một thế giới mà nếu không chạy nhanh, người ta thật sự có thể bị bỏ lại.

Mẹ cũng vậy.

Mẹ chỉ có những thứ thời đó trao cho mẹ.

Rồi mẹ dùng chúng để nuôi con.

Bốn mươi năm sau, con ngồi ở một đất nước mà hồi nhỏ chắc con còn không biết nằm ở đâu trên bản đồ.

Ngoài cửa sổ là những cây thông.

Trước mặt con là mười một đứa trẻ má đỏ vì lạnh.

Một người phụ nữ nói với chúng:

Các em không cần giống nhau.

Các em cần nhau vì các em khác nhau.

Con thấy vui cho chúng.

Rồi hơi buồn cho đứa trẻ từng là con.

Hai cảm giác ấy ngồi cạnh nhau.

Không cãi nhau.

Con để chúng ngồi như vậy.

Trong lúc cặp mắt con long lanh trong tiết trời thu.

Vì nước mắt? 

Hay vì mưa?

Con cũng nghĩ đến con của con.

Nó đang lớn lên ở đây.

Trong một thế giới khác với thế giới của mẹ và con.

Đôi khi con mừng.

Đôi khi con lo.

Con vẫn tự hỏi một đứa trẻ được đối xử dịu dàng như vậy có đủ sức đi qua những chỗ không dịu dàng của cuộc đời hay không.

Con chưa biết.

Có lẽ không cần biết ngay.

Có lẽ đó lại là cái thước cũ trong tay con.

Chỉ là lần này con chưa kịp đặt nó xuống.

Sau đó Jenni xoa trên tay áo của cô, hỏi mọi người về “loài cây ngưu bàng”.

Takiainen.

Những cái móc nhỏ của nó bám vào quần áo.

Cô không nói ngay bài học là gì.

Cô hỏi:

“Trên áo các em có thứ gì hoạt động giống thế này?”

Bọn trẻ nhìn.

Sờ.

Nghĩ.

Rồi một đứa nhận ra.

Tarranauha.

Khóa dán Velcro.

Người Thụy Sĩ George de Mestral quan sát cách cái cây bám vào quần áo rồi học từ cấu trúc ấy.

Biomimikka.

Bắt chước sự sống.

Con chợt nhớ hồi nhỏ tụi con cũng làm những việc như vậy.

Đào đất.

Lật đá.

Nhìn kiến tha mồi.

Đuổi chuồn chuồn.

Tắm mưa. 

Không ai gọi đó là environmental education.

Không ai nói Green Care.

Không ai đo wellbeing.

Tụi con chỉ chơi.

Tụi con biết thế giới bằng đầu gối trầy và móng tay đen.

Bốn mươi năm sau, ở Phần Lan, người ta lại dẫn trẻ con về với những bàn tay ấy.

Chỉ khác một chuyện.

Trước khi đi, Jenni bắt tất cả để điện thoại lại trong nhà.

Cô nói đã vớt khá nhiều cái dưới sông.

Có đứa bảo túi mình có khóa kéo.

Jenni nói khóa kéo cũng không cứu được điện thoại.

Con bắt đầu thích cô ấy từ lúc đó.

Ngoài bờ nước, tụi nhỏ dùng vợt tìm những sinh vật không xương sống.

Rồi đem chúng quay lại phòng lab, nơi có những chiếc kính hiển vi xịn xò. 

Có một con vật nhỏ có thể cắn.

Jenni nói nó chỉ cắn khi thật sự thấy nguy hiểm.

Nó không phí năng lượng để cắn khi không cần thiết.

Con nghĩ đây là một đức tính khá tốt.

Có lẽ nhiều người lớn cũng nên học.

Rồi cô khuyến khích các em (vốn sợ nhện) hãy để chú nhện bò lên tay.

Jenni bảo cả nhóm đứng quanh phải im lặng.

Ollaan paikallaan.

Đứng yên nhé.

Nyt ihan rauhallisesti.

Thật nhẹ nhàng.

Rồi cô nói:

Niin me saadaan sille rauhallinen, turvallinen olo.

Để nó cảm thấy bình tĩnh và an toàn.

Nếu nó bò đi, cô sẽ bắt lại.

Ei hätää.

Không sao đâu.

Mẹ ơi,

cả đám đứng im.

Một đám người vốn quen đi lại, nói chuyện, bấm điện thoại và có ý kiến về đủ thứ,

bỗng đứng yên

vì cảm xúc của một sinh vật nhỏ hơn lòng bàn tay.

Không ai nói với nó:

Có gì đâu mà sợ.

Không ai bảo:

Mạnh mẽ lên.

Không ai giữ nó chặt hơn.

Người ta chỉ làm cho thế giới xung quanh nó yên xuống.

Để nó không cần cắn.

Lúc ấy con thấy sống mũi mình cay.

Con không biết tại sao.

Có lẽ vì con nhớ hồi nhỏ.

Trẻ con khi sợ không phải lúc nào cũng biết nói:

Con đang sợ.

Có đứa khóc.

Có đứa im.

Có đứa nổi giận.

Có đứa cắn.

Người lớn nhìn hành vi.

Nhưng bên dưới hành vi đôi khi chỉ có một sinh vật nhỏ đang nghĩ rằng nó không an toàn.

Con đã sống hơn bốn mươi năm.

Đã đi qua rất nhiều nơi.

Bây giờ lại học nghề chăm sóc người khác.

Con học những chữ như psychological safety.

Con đọc sách về chúng.

Rồi một buổi sáng mùa thu, một con vật nhỏ giải thích cho con bằng cách đơn giản hơn.

Nếu nó cảm thấy an toàn, nó không cần cắn.

Chỉ vậy thôi.

Trong suốt ngày học, Jenni thưởng cho bọn trẻ những hạt đậu hà lan.

Đậu thật.

Nhưng không được ăn.

Cô nói chúng đã qua tay quá nhiều người rồi.

Con thấy chuyện này rất Phần Lan.

Cứu hành tinh.

Làm việc nhóm tốt.

Nhận một hạt đậu.

Và tuyệt đối đừng ăn phần thưởng.

Có một đứa làm gì đó sai.

Sau đó nó xin lỗi.

Jenni nói:

“Cảm ơn. Tốt vì em đã xin lỗi.”

Rồi:

“Bây giờ em đã học bài học rồi. Chúng ta chơi tiếp nào”. 

Vậy thôi.

Chuyện ấy kết thúc.

Con thích cách cô không bắt đứa trẻ phải mang lỗi của mình đi thêm nửa phút nữa.

Có những lỗi lầm đáng lẽ chỉ cần sống năm phút.

Người lớn tụi con đôi khi nuôi chúng lâu quá.

Lúc ấy con nhớ mẹ.

Con nhớ những năm tháng mẹ nuôi tụi con trong một thời chẳng có nhiều lựa chọn.

Mẹ không có những mảnh giấy ghi tên cảm xúc.

Không có sách về psychological safety.

Không có Ei hätää.

Mẹ có những gì mẹ có.

Một căn nhà ở nhờ cậu.

Những bữa cơm.

Những ngày khó khăn.

Một cái thước của thời ấy.

Và một cách thương con bằng tất cả sức lực mẹ có. 

Nhưng bằng cách nào đó, mẹ vẫn đưa con đi qua hết.

Để hơn bốn mươi năm sau, con đứng được ở đây.

Trong một khu rừng ở Phần Lan.

Học lại cách nhìn một con vật nhỏ.

Con đi xa thật rồi mẹ.

Ở đây mùa thu không còn mùi đất.

Không còn khói bếp. 

Nó có mùi lá mục.

Mùi nhựa thông.

Mùi áo khoác vừa dính mưa.

Nhưng có một chuyện lạ.

Càng đi xa, đôi khi con lại gặp những thứ rất cũ.

Một đứa trẻ cúi xuống nhìn con vật.

Một bàn tay dính đất.

Một buổi sáng không có điện thoại.

Không khí dưới mưa trong vắt tinh khiết 

Một người lớn đứng gần đó nhưng không vội đưa đáp án.

Và con bỗng trở lại những năm 1980.

Chỉ trong vài giây.

Nếu chiều nay con của con thức dậy và có chuyện gì đó làm nó khó chịu,

con không biết mình có trở thành một người mẹ khác ngay được không.

Chắc là không.

Cái thước cũ vẫn còn đâu đó trong con.

Những câu hỏi cũ cũng vậy.

Nhưng có lẽ lần tới, trước khi hỏi:

Tại sao con lại như thế?

con sẽ nhớ đến buổi sáng hôm qua.

Nhớ một sinh vật nhỏ trên bàn tay.

Nhớ mười mấy người đứng im quanh nó.

Rồi con sẽ thử hạ giọng xuống.

Bớt một câu hỏi.

Bớt một lời khuyên.

Bớt một chút tiếng động của chính mình.

Không phải để cuộc đời mãi dịu dàng với con của con.

Con biết điều đó không thể.

Chỉ để khi nó trở về nhà,

có một nơi nó không cần phải cắn.

Mẹ ơi,

hôm qua con tưởng mình đi học về thiên nhiên.

Con đã học luonnon monimuotoisuus.

Học selkärangaton.

Học biomimikka.

Nhưng cuối ngày, thứ con nhớ nhất chỉ là hai chữ.

Ei hätää.

No problem. 

Không sao đâu.

Một câu rất ngắn.

Ngắn hơn rất nhiều những từ tiếng Phần Lan con vẫn phải học.

Con nghĩ mẹ cũng đã nói câu ấy với con nhiều lần.

Có thể bằng một cách khác.

Có thể bằng một bữa cơm để dành cho một mình con.

Một lần chờ cửa.

Một món đồ mẹ mua cho con thay vì món nào khác mẹ thích cho chính mình.

Hay là 

chỉ bằng chuyện mẹ vẫn ở đó.

Hồi ấy con không biết nói gì.

Bây giờ con biết rồi.

Ei hätää.

Không sao đâu.

Con ở đây.

Những đứa trẻ sợ nhện.
Có lẽ vì nó có quá nhiều chân và một thân hình chẳng giống thứ gì chúng quen yêu mến.

Người lớn cũng vậy thôi mẹ.

Chúng ta thường sợ một thứ trước khi kịp biết gì về nó.

Tâm hòa ái và dung chứa được sự khác biệt thì ít chỗ cho sợ hãi. 

Con nghĩ giữa sợ hãi và hiểu biết đôi khi chỉ có một khoảng cách nhỏ như vầy.

Ngồi xuống. Im lặng. Bình yên.
Và nhìn thêm một chút.